Duurzaam

Te veel stikstof dood vooral planten en insecten

stikstof
Geschreven door · Hello Green
Te veel stikstof dood onze soorten rijkdom van vooral planten en insecten

Mest is een onmisbare voedingsstof voor de grond. Zo bevat mest stoffen als stikstof (N), wat zorgt voor de groei van de groene delen van de plant, zoals de bladeren en de stengels. Fosfor, of ook wel fosfaat genoemd (P), zorgt voor de ontwikkeling van de plantenwortels, vruchtvorming, bloedvorming en Kalium (K) zorgt voor de stevigheid van de plant en verhoogt de weerstand tegen ziekten, plagen en droogte. Kalium zorgt er bovendien voor dat planten beter winterhard worden. Naast NPK zijn er nog andere meststoffen als Magnesiummest, wat zorgt voor de aanmaak van bladgroei en andere minerale meststoffen in kunstmest die belangrijk zijn voor een vruchtbare bodem. Er zit vooral stikstof en fosfaat in mest, wat goed is voor de planten. Maar teveel stikstof en fosfaat is slecht voor het milieu en zo zijn er beperkingen opgelegd voor de hoeveelheid mest en hebben melkveehouderijen ook Fosfaatrechten die er voor moeten zorgen dat er niet te veel mest wordt gebruikt. Want aan mest zit ook een groot nadeel: het stinkt en schadelijke meststoffen komen in het milieu en in de lucht. Zowel de natuur als de mens kan daar nadelige gevolgen van ondervinden.

Stank voor dank!

Veel kunst- en stalmest moeten er voor zorgen dat de landbouw een hoge productie heeft aan landbouwgewassen. Het bodemleven dat wel goed is in het verteren van compost kan slecht tegen deze meststoffen. Vooral de ammoniak uit stalmest zorgt voor verzuring, waardoor het bodemleven afneemt. Vaak wordt gier, om vervluchtig van mest in de lucht te voorkomen, direct in de bodem geïnjecteerd, waardoor zuurstofarme omstandigheden er voor extra verzuring zorgen. Het is voor het bodemleven erg belangrijk om juist compost of kleine hoeveelheden mest om te zetten in plantenvoedsel, dat hierdoor juist verhindert wordt. Ook een ander nadeel van (kunst)mest is dat er eenzijdig gemest wordt, waardoor de mineralen en de spoorelementen afnemen en de planten deze ook niet kunnen opnemen voor een gezonde groei (weerstand). Daardoor zijn deze ook voor ons minder gezond, omdat deze mineralen en spoorelementen niet voldoende in de groente aanwezig zijn.

Veel mest, veel groei, maar weinig weerstand

Er is al gauw sprake van te hoge concentraties van meststoffen in de agrarische sector, als je ook kijkt naar het milieu en de natuur. Ook is te veel mest schadelijk voor de gewassen, omdat het zorgt voor groenten die wel snel groeien, maar minder sterk en resistent voor ziekten en schadelijke insecten. Hierdoor moet er meer gespoten worden met landbouwgif, wat weer schadelijk kan zijn voor onze gezondheid. Ook bevatten de groenten hierdoor meer schadelijke nitraten, die niet giftig zijn, maar ook niet gezond als je er te veel van binnen krijgt.

Biologische landbouw heeft de toekomst

Bij biologische of duurzame landbouw wordt er meer gedaan aan groenbemesters en minder dierlijke mest gebruikt. Kunstmest wordt als schadelijk gezien en wordt al helemaal niet gebruikt. Als groenbemester gebruiken ze stikstof-bindende planten zoals lupine, bonen en klaver, die voor natuurlijke meststoffen zorgen en die wel door het bodemleven kunnen worden omgezet in plantenvoedsel. Door geen kunstmest te gebruiken is er ongeveer een productieverlies van tien tot twintig procent, maar hebben de planten meer mineralen, vitaminen en meer weerstand tegen ziektes. Het belangrijkste is dan wel dat er minder of geen milieuschade optreed en er is dan ook nooit sprake van overbemesting.

Overbemesting

Bij overbemesting ontstaat wel schade aan het milieu doordat de gewassen de meststoffen niet allemaal op kunnen nemen. Het teveel aan meststoffen, zoals stikstof dat achterblijft in de bodem, zorgt voor verzuring waardoor het bodemleven afneemt, maar ook de groei van de planten zelf. Het teveel aan meststoffen zoals stikstofoxides (zoals N2O3) en ammoniak (NH3) komt in de bodem, het grondwater en de lucht terecht en zorgt voor milieuvervuiling.

Onze aarde

Onze planeet heeft steeds meer te lijden onder de landbouw. Zo verdwijnen er steeds meer dier- en plantensoorten door landbouwgif en mest. Het aantal insecten en vogelsoorten bijvoorbeeld, neemt hierdoor sterk af, maar ook het aantal plantensoorten neemt hierdoor af. Gif is gif, Maar ook in mest zitten schadelijke stoffen zoals fosfaat, stikstof en ammoniak die het bodemleven aantasten en planten- en diersoorten laten verdwijnen. Sommigen soorten nemen juist toe en verdringen de soorten die er juist thuishoren. Het zijn de brandnetels, zevenblad, grassen, maar ook de bramen en berenklauw e.d. die de overhand krijgen en de soortenrijkdom doen afnemen.

Overbemesting

In andere blogs over het bodemleven en mest, hebben we het al gehad over de schade die (kunst)mest of gier kan toebrengen aan het milieu en de natuur. Ditmaal gaan we het hebben over stikstof, de stof die in uitlaatgassen en meststoffen zit. Stikstof kan er voor zorgen dat veel andere planten en diersoorten soms letterlijk  “stikken”. Zo veroorzaakt stikstof algenexplosies in zee en zoetwater, waardoor blauwalgen en zuurstofloze wateren ontstaan en o.a. vissen stikken. Ook zorgt stikstof (in de lucht) voor vergrassing (Pijpenstrootje) op heide velden, die andere soorten verdringt (verstikt) of laat verdwijnen.

Stikstof in het milieu

Grote hoeveelheden stikstof komen dagelijks in de lucht, de bodem of het bodemwater. Het is vooral afkomstig uit kunstmest en dierlijke mest in de landbouw en van de verbranding van fossiele brandstoffen door verkeer en industrie. Een teveel aan stikstof is een van de grootste bedreigingen van biodiversiteit en ecosystemen. Zo zijn er wereldwijd al meer dan 500 rivierdelta’s, waar door een teveel aan stikstof, geen waterleven meer mogelijk is (bron Wereldnatuurfonds). Deze zuurstofarme wateren worden de zogenaamde ‘dead zones’ genoemd, waar niks meer kan groeien en ook geen ander waterleven meer mogelijk is.

Stikstofvervuiling door mest

Stikstof uit mest komt via door het grondwater in onze sloten en het drinkwater. Zo kost het de drinkwaterbedrijven enorm veel geld om het eruit te zuiveren. Ook vervuilt het de bodem, het bodemwater, sloten, rivieren en tenslotte de zee. Door de lucht vervuilt stikstof, afkomstig uit meststof, ook en kan zo nabijgelegen heidevelden of natuurgebieden belasten met stikstof die neerslaat. Indien het door het grondwater naar de sloten sijpelt, komt het waterleven in gevaar, waar explosies van algen al het waterleven verstikken. Ook zeldzame planten verdwijnen doordat ze niet tegen meststoffen kunnen of omdat ze worden verdrongen door soorten die juist wel van mest houden zoals brandnetels grassen, zuring en zevenblad, bramen etc.

Natuurlijke kringloop sterk verstoord

Stikstof vervuilt de lucht en de bodem en verstoort de natuurlijke kringloop sterk. Door de toename van de wereldbevolking wordt er meer gebruik gemaakt van meststoffen en meer gebruik gemaakt van fossiele brandstoffen, waardoor er steeds meer stikstof vrij komt in het milieu. Minder vlees en schone energie is hiervoor een oplossing en ook biologisch voedsel helpt enorm.

Maatregelen

De heidevelden worden vaak afgeplagd (bovenste laag grond wordt verwijderd) om zo weer een arme zandlaag terug te krijgen, waarop alleen heide kan groeien. Het is slechts een tijdelijke oplossing, daar de stikstof aangevoerd wordt door de lucht. Door strengere maatregelen te treffen over de hoeveelheid mest die mag worden gebruikt per hectare, kan je wel veel milieuschade voorkomen. Zo zorgt ook de maatregel om gier te injecteren in de bodem, voor minder stikstof en stank in de lucht. Ook voor vaste mest zijn er maatregelen genomen. Tegenwoordig moeten mesthopen worden afgedekt en moet de mest na het aanbrengen op het land worden ondergeploegd. Vanuit overheidsinstanties zoals de gemeente wordt daar echter weinig op gecontroleerd en hogere boetes en controles zijn wel noodzakelijk.

Katalysator bij auto’s

Voor de auto’s zijn de katalysators uitgevonden, die de meest vervuilende als koolstofmonoxide, zwaveldioxide, stikstofoxiden en onverbrande koolwaterstoffen omzetten in minder schadelijke stoffen voor de mens. In de katalysator zitten metalen als Platina, Palladium en Rhodium, die er voor zorgen dat door een enorm snelle chemische reactie, de schadelijke stoffen in het uitlaatgas met elkaar reageren en worden omgezet in kooldioxide, stikstof en water. Natuurlijk zijn er ook nog steeds andere schadelijke stoffen die vrijkomen, zoals fijnstof. Voor het milieu is ook de katalysator beter, maar uitlaatgassen zijn ook met een katalysator nog niet vrij van onder meer zwaveldioxide (SO2) en stikstofoxiden (NOx), die beide bijdragen aan verzuring. Ook hebben we nog de broeikasgassen, zoals koolstofdioxide (CO2). Door de toename van het (vracht)verkeer, neemt ook de vervuiling van stikstof (en Co2) nog steeds toe. Ofwel, zolang de veestapel en de verbranding van fossiele brandstoffen blijft toenemen, zal de hoeveelheid stikstof (en andere schadelijke stoffen) ook toenemen, waardoor het milieu nog meer wordt vervuild en de soortenrijkdom of biodiversiteit verder afneemt.

Essentiële bouwstof

Maar stikstof is ook een belangrijke meststof die nodig is voor de landbouw. Bijna de helft van de wereldbevolking schijnt hiervan afhankelijk te zijn, aangezien het nodig is voor ons dagelijkse voedsel. Als we het efficiënt zouden gebruiken, dan zouden we er nog een groot voordeel aan hebben, daar ook bijna de helft van de meststoffen wegspoelt of verdwijnt in de lucht. Duurzame landbouwpraktijken met een sterk verbeterde stikstof efficiëntie zouden dus wel geld- en milieubesparend werken. Door de opkomende economieën, neemt de vervuiling wereldwijd ook nog steeds toe. Het terugbrengen van de veestapel en van fossiele brandstoffen zijn dus beiden wereldwijd belangrijke maatregelen om het milieu te sparen en broeikasgassen tegen te gaan. Het zijn inmiddels al lang niet meer de zeldzame planten- en diersoorten die gevaar lopen om uit te sterven, ook de mens loopt gevaar door de toenemende milieu- en klimaatrampen.

De prijs van stikstof vervuiling

Door alleen al de vervuiling van stikstof in de lucht, neemt de levensverwachting in Midden-Europa al met zes maanden af. Ongeveer 10 miljoen Europeanen consumeren drinkwater met nitraatconcentraties boven veilig geachte grenswaarden, waardoor ze een verhoogde kans op darmkanker lopen. Dit was al in april 2011 bekend bij het stikstof assessment dat in Edinburgh werd gehouden. Aan het onderzoek (European Nitrogen Assessment, ENA) deden 200 experts en 21 landen mee. Ook werd toen al door deskundigen berekend dat de opbrengsten en verbeterde kwaliteit van landbouwgewassen door het gebruik van stikstofkunstmest, 25 tot 130 miljard euro per jaar opbracht, maar bleek alleen al de behandeling van luchtwegaandoeningen als astma en COPD hoger te liggen dan de winst die de bemesting van stikstof opleverden. Gezondheid is natuurlijk al helemaal niet in geld uit te drukken en is een kostbaar goed, waar we heel zuinig op moeten zijn.

Stikstof bemesting Nederland en wereldwijd

In 1985 waren er in Nederland nog heel wat akkers en weilanden waar boeren 500 tot soms wel 1000 kilo stikstof op uitreden (kunstmest en drijfmest van de intensieve veehouderij). Inmiddels mag de belasting niet meer zijn dan 170 tot 300 kilo per jaar, afhankelijk van type bodem en mest. Ondanks deze maatregel, is de vermindering van de hoeveelheid mest per ha, nog steeds te hoog voor omliggende natuurgebieden en het grondwater. In de Verenigde Staten en West-Europa is het aantal kilo’s mest meer dan 150 kilo per hectare per jaar. In China soms meer dan vijfhonderd kilo. In landen als China en Zuidoost-Azië zijn er zelfs nog helemaal geen beperkingen. Aangezien ze daar geen kalk op akkers brengen, zoals hier, is de bodem er zo zuur dat zelfs de gewassen het er slechter door doen. Voor de Chinese landbouwkundigen is er nog veel werk te verzetten om de boeren duidelijk te maken dat te veel mest ook schadelijk kan zijn.

Oplossingen

De wereldwijde soortenrijkdom is de afgelopen 40 jaar met 30% gedaald. Om de effecten van stikstof terug te dringen, zal in de landbouw een omslag moeten plaatsvinden. In plaats van het gebruik van grote hoeveelheden kunstmest, waarvan grote delen verloren gaan, kan de landbouw ook gebruik maken van natuurlijke stikstofleveranciers zoals bonen en andere vlinderbloemigen. Ook het gebruik maken van andere natuurlijke processen, zoals het stimuleren van een gezond bodemleven, vermindert stikstofverlies. Daarnaast kan er nog veel gedaan worden aan hergebruik van stikstof door de kringlopen meer te sluiten. Tijdens de productie van vlees en zuivel gaat in de hele keten meer dan 90% van het stikstof verloren, bij plantaardige producten is dat rond de 20%. Naast kunstmest is het gebruik van fossiele brandstoffen een veroorzaker van te veel stikstof. Door over te schakelen op groene energiebronnen wordt de uitstoot schadelijke gassen voorkomen. Naast klimaatverandering en ontbossing is stikstof een van de belangrijkste oorzaken van het wereldwijde verlies aan plant- en diersoorten. Stikstof is een relatief onbekende bedreiging voor de biodiversiteit (bron: Wereld Natuur Fonds).

Wat kunnen wij doen?

Indien we minder of geen vlees consumeren of kiezen voor meer biologisch voedsel, dan zou dit een groot verschil kunnen maken ten aanzien van stikstofuitstoot, maar ook broeikasgassen. Fossiele brandstoffen veroorzaken daarbij de uitstoot van stikstof en overstappen op schone energie helpt dan ook enorm. Leef je leven, leef bewust!

Wat is uw mening over artikel?